خبرگزاری مهر – گروه استان ها: آب، این مایه حیات، سالهاست که در دشتهای کرمان کمیاب شده است. بحران کمآبی، دیگر یک هشدار نیست؛ واقعیتی ملموس است که هر روز بیش از گذشته، معیشت کشاورزان و اشتغال این استان پهناور را تهدید میکند. تغییرات اقلیمی، بارشهای پراکنده و تداوم خشکسالیها، معادلاتی را که سالها بر کشاورزی سنتی این خطه حاکم بود، یکباره بر هم زده است.
طی چند سال گذشته در چنین فصلی از سال پدیده مونسون موجب بروز سیلاب های گسترده و آبگیری جازموریان در جنوب کرمان می شد اما حالا سیلاب ها جای خود را به طوفانهای شن داده اند و خبری از بارندگی نیست و در عوض برداشت آب از منابع زیرزمینی افزایش یافته است نکته دیگر اینکه در شرایط سخت بی آبی زمان برداشت محصول و سرازیر شده یکباره محصول به بازار موجب افت قیمت می شود که البته دلالان نیز در این زمینه تاثیر گذارند.
در چنین شرایطی، اصلاح الگوی کشت دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت انکارناپذیر برای بقای بخش کشاورزی کرمان به شمار میرود؛ راهبردی کلیدی که میتواند کشاورزی این استان را از ورطه نابودی نجات دهد.
اگر الگوی کشت اصلاح نشود کشاورزی به خط آخر می رسد
مهمترین دلیل برای تغییر الگوی کشت، وقوع تغییرات اقلیمی و تشدید بحران کمآبی در سالهای اخیر است. استان کرمان با کمبود شدید منابع آبی مواجه است و کشاورزی این منطقه برای بقا، چارهای جز کنار گذاشتن الگوهای سنتی و حرکت به سمت روشهای سازگار با کمآبی ندارد. در این مسیر، افزایش بهرهوری آب، از طریق تغییر شیوههای آبیاری و جایگزینی روشهای نوین به جای روشهای سطحی و سنتی، در اولویت قرار گرفته است.
در این میان، نتایج اجرای طرحهای آزمایشی اصلاح الگوی کشت، نشان از موفقیت این رویکرد داشته است. در برخی مناطق، با وجود خشکسالیهای پیدرپی، اجرای این طرحها منجر به کاهش سطح زیر کشت و در عین حال افزایش عملکرد در واحد سطح شده است. به عنوان نمونه، میانگین عملکرد محصول استراتژیک گندم در برخی مناطق از ۴.۵ تن در هکتار به ۵.۵ تن در هکتار افزایش یافته و حتی در برخی مزارع، رکوردهای 6 تن در هکتار نیز ثبت شده است. این دستاوردها، نشان از ظرفیت بالای کشاورزی کرمان در صورت حرکت به سمت دانشبنیان شدن دارد.
کشت باید بر مبنای نیاز بازار و شرایط کم آبی انجام شود
اما اصلاح الگوی کشت، صرفاً به معنای تغییر نوع محصول یا روش آبیاری نیست. این اصلاح، یک تغییر الگو در نگاه به کشاورزی را نیز طلب میکند. در رویکرد جدید، مسائل بازار و فرآوری باید بیش از خودِ تولید مورد توجه قرار گیرد. به عبارت دیگر، پیش از آنکه بذری در زمین کاشته شود، باید تکلیف بازار مصرف آن در داخل و حتی در حوزه صادرات، روشن باشد.
این رویکرد، پاسخی به یکی از معضلات اساسی سالهای اخیر است؛ جایی که تولید بیبرنامه و بدون توجه به نیاز بازار، منجر به انباشت محصول، کاهش قیمت و در نهایت، ضرر و زیان سنگین برای کشاورزان شده است. اصلاح الگوی کشت در این چارچوب، به معنای حرکت به سمت کشاورزی قراردادی و هوشمند است؛ نظامی که در آن، کشاورز با اطمینان از بازار فروش، به کشت محصول میپردازد.
خام فروشی ادامه دارد
یکی از مهمترین محورهای اصلاح الگوی کشت، توسعه صنایع تبدیلی و تکمیل زنجیره ارزش محصولات کشاورزی است. سالهاست که بخش قابلتوجهی از ارزش افزوده محصولات کشاورزی استان کرمان، نه در خود استان، که در سایر نقاط کشور ایجاد میشود. خامفروشی محصولاتی همچون خرما و پسته، سودآوری این بخش را برای تولیدکننده کرمانی به شدت کاهش داده است.
توسعه صنایع تبدیلی، بستهبندی، برندینگ و صادرات محصولات، راهبردهایی هستند که میتوانند این روند را معکوس کنند و سهم بیشتری از ارزش افزوده را در استان نگه دارند. به عبارت دیگر، به جای خروج خام محصولات از استان، باید با ایجاد واحدهای فرآوری، ارزش افزوده را در خود کرمان ایجاد کرد و محصولات نهایی یا نیمهنهایی را به بازار عرضه نمود.
با وجود تأکید فراوان بر لزوم اصلاح الگوی کشت، این مسیر با چالشهایی نیز همراه است. کشاورزی کرمان همچنان به شیوههای سنتی انجام میشود و تصمیمگیری درباره بازار نیز بدون اتکا به اطلاعات و آمار دقیق صورت میگیرد. از سوی دیگر، تغییر الگوی کشت نیازمند سرمایهگذاری قابلتوجه، آموزش کشاورزان و ارائه بستههای تشویقی مؤثر است.
با این حال، نشانههایی از امید دیده میشود. حرکت به سمت کشت گلخانهای و استفاده از روشهای نوین آبیاری، از جمله اقداماتی است که در سالهای اخیر مورد توجه قرار گرفته است. با تداوم این مسیر و همراهی کشاورزان، میتوان انتظار داشت که کشاورزی کرمان، با تکیه بر دانش و فناوری، از بحران کمآبی عبور کرده و به یکی از پیشرانهای توسعه استان تبدیل شود.
لزوم توسعه کشاورزی دانش بنیان در کرمان
مسعود موسینژاد، مسئول مرکز تحقیقات الگوی کشت سازمان جهاد کشاورزی شمال استان کرمان در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به تأثیرات جدی تغییرات اقلیمی بر بخش کشاورزی استان، گفت: مصرف بهینه نهادهها و حرکت به سمت کشاورزی دانشبنیان، به عنوان راهبرد اصلی برای دستیابی به امنیت غذایی پایدار در دستور کار قرار گرفته است. تغییر اقلیم که با بارشهای پراکنده، افزایش دما و تداوم خشکسالیها همراه شده، یک نشانه هشدار جدی برای بخش کشاورزی محسوب میشود.
وی با بیان اینکه کمبود شدید آب، استان را ناگزیر به اجرای طرح الگوی کشت کرده است، افزود: برنامهریزی برای پایداری تولید چهار محصول استراتژیک شامل گندم، جو، ذرت و دانههای روغنی، با محوریت صرفهجویی در مصرف آب دنبال میشود. در این مسیر، تغییر شیوه آبیاری یکی از اولویتهای اصلی است.
موسینژاد با تأکید بر بهرهوری پایین آب در استان، تصریح کرد: استفاده از سامانههای آبیاری زیرسطحی و نصب کنتورهای هوشمند، از جمله راهکارهای اساسی برای مدیریت مصرف آب است. همچنین با برگزاری کلاسهای ترویجی، کشاورزان را به سمت استفاده از آبیاری با نوار در محصولات زراعی و آبیاری قطرهای در باغات سوق دادهایم که این اقدام میتواند تا ۵۰ درصد در مصرف آب صرفهجویی ایجاد کند.
وی در ادامه به برنامه ارتقای باغ ها اشاره کرد و گفت: در تغییر الگوی کشت، برنامهای برای ارتقای باغ ها درجه سه و تبدیل آنها به باغ های درجه یک و دو تدوین شده است تا بتوانیم با کمترین میزان آب، بیشترین تولید را داشته باشیم.
موسینژاد با اشاره به نتایج اجرای طرح از سال ۱۴۰۱، خاطرنشان کرد: با وجود خشکسالیهای پیدرپی، توانستیم سطح زیر کشت استان را کاهش داده و عملکرد در واحد سطح را افزایش دهیم. این طرح در سطح ۱۸۰ هزار هکتار از اراضی استان اجرا شده و در ۱۱۴ هزار هکتار از محصولات زراعی، شاهد افزایش عملکرد بودیم؛ بهگونهای که میانگین عملکرد گندم از ۴.۵ تن در هکتار به ۵.۵ تن در هکتار رسیده و در برخی مزارع، رکورد ۱۰ تن در هکتار نیز ثبت شده است.
دولت از اصلاح الگوی کشت حمایت می کند
وی دلیل اصلی استقبال کشاورزان از این طرح را درک مستقیم آنان از بحران کمآبی دانست و تصریح کرد: کشاورزان خود به صورت میدانی کمبود آب را لمس میکنند. از طرفی دولت نیز با اختصاص یارانههای تشویقی در زمینه تأمین سوخت، کود و سایر نهادهها، از کشاورزانی که در چارچوب طرح الگوی کشت عمل کنند، حمایت میکند. همین موضوع، انگیزه همکاری کشاورزان با کارشناسان را دوچندان کرده است.
موسینژاد تأکید بر اینکه اولویت اصلی، چهار محصول امنیتساز است، گفت: این به معنای غفلت از محصولات ارزشمندی چون پسته، خرما و مرکبات نیست. با ترویج حذف تدریجی آبیاری سطحی و جایگزینی آن با روشهای نوین قطرهای، به دنبال حفظ و پایداری تولید در این باغات نیز هستیم و با این رویکرد میتوانیم آنها را به خوبی حفظ کنیم.
حمایت دولت از اصلاح الگوی کشت در کرمان
محمدعلی طالبی، استاندار کرمان نیز در گفتگو با مهر با اشاره به جایگاه ممتاز بخش کشاورزی در اقتصاد و اشتغال استان، تأکید کرد که کرمان رتبه نخست اشتغال در حوزه کشاورزی کشور را در اختیار دارد و اجرای برنامههای تحولی برای تقویت این حوزه ضرورتی انکارناپذیر است.
استاندار کرمان با بیان اینکه کمآبی مهمترین چالش پیش روی بخش کشاورزی استان است، خواستار عبور از الگوهای سنتی و تمرکز ویژه بر کشاورزی سازگار با کمآبی شد و تصریح کرد: کشاورزی استان کرمان باید با کنار گذاشتن الگوهای سنتی، به سمت روشهای سازگار با کمآبی و اصلاح الگوی کشت حرکت کند.
وی افزود: بخش قابلتوجهی از ارزش افزوده محصولات ما در استانهای دیگر ایجاد میشود که این روند باید با تکمیل زنجیره ارزش و جذب سرمایهگذاری بخش خصوصی در حوزه گلخانهها، کشاورزی دانشبنیان و صنایع غذایی تغییر کند.
طالبی بر ضرورت تعامل حداکثری با دانشگاهها و شرکتهای دانشبنیان تأکید کرد و گفت: توسعه اراضی کشاورزی با توجه به محدودیتهای آبی در اولویت نیست، اما ارتقای بهرهوری در بخش دامپروری و هوشمندسازی کشاورزی، از محورهای اصلی است که انتظار داریم در برنامای مدون توسط سازمان جهاد کشاورزی اجرایی شود.
استاندار کرمان با اشاره به انتظارات مدیریت استان از سازمان جهاد کشاورزی، خاطرنشان کرد: انتظار داریم برنامه های مدون در چارچوب برنامه «کرمان برفراز» در حوزههایی از جمله مدیریت کمآبی، توسعه آبیاری نوین، استفاده از فناوریهای هوشمند، توسعه گلخانهها، افزایش بهرهوری و تکمیل زنجیره ارزش بخش کشاورزی تدوین و اجرا شود.
وی با اشاره به ظرفیتهای محصولات خرما و پسته اظهار کرد: این دو محصول میتوانند زمینه ایجاد صنایع متعدد در استان را فراهم کنند، در حالی که اکنون بخش قابلتوجهی از ارزش افزوده آنها در خارج از استان ایجاد میشود و هدفگذاری نهایی ما، تبدیل بخش کشاورزی به یکی از پیشرانهای توسعه استان کرمان از طریق مدیریت هوشمند منابع و ارزشآفرینی حداکثری است.
ضرورت توسعه صنایع کشاورزی در جنوب کرمان
فرود سالاری، رئیس سازمان جهاد کشاورزی جنوب کرمان نیز در گفتگو باخبرنگار مهر گفت: اجرای موفق الگوی کشت در گرو همافزایی اراده مدیریتی، دانش فنی و همراهی بهرهبرداران است.
وی با تأکید بر ضرورت تغییر رویکردها بر اساس شرایط اقلیمی و منابع موجود، افزود: اولویتهای کشت، محصولات استراتژیک سازگار با منطقه و راهکارهای ارتقای بهرهوری در بخش کشاورزی جنوب کرمان باید بر اساس واقعیتهای اقلیمی و منابع آبی تدوین شود. متأسفانه در سالهای گذشته بخشی از محصولاتی مانند پیاز و سیبزمینی به دلیل نبود واحدهای صنعتی و فرآوری، امکان عرضه مناسب پیدا نکردند. بنابراین هدایت سرمایه به سمت صنایع تبدیلی و فرآوری و همچنین فعالسازی پایانه صادراتی، از ضرورتهای اصلاح الگوی کشت به شمار میرود.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی جنوب کرمان با اشاره به ظرفیتهای بینظیر این منطقه، تصریح کرد: جنوب کرمان با ۵۰ هزار هکتار اراضی قابل کشت، یکی از مهمترین قطبهای کشاورزی کشور محسوب میشود. این منطقه میتواند به الگویی ملی در اجرای سیاستهای اصلاحی تبدیل شود. با این حال، کشاورزی ما همچنان به شیوههای سنتی انجام میشود و تصمیمگیری درباره بازار نیز بدون اتکا به اطلاعات و آمار دقیق صورت میگیرد.
سالاری در ادامه به نقش کشاورزان پیشرو در این مسیر اشاره کرد و گفت: کشاورزان پیشرو، بازوی توانمند جهاد کشاورزی و دولت هستند. این بهرهبرداران با تلاش و تجربه خود، به سطح بالایی از دانش و مهارت دست یافتهاند و میتوانند الگویی برای سایر کشاورزان باشند. در سالهای گذشته، به دلیل نبود واحدهای صنعتی و فرآوری، بخشی از محصولات کشاورزی با مشکل عرضه مواجه شدهاند که با توسعه صنایع تبدیلی، این مشکل قابل حل است.
وی با بیان اینکه کشاورزان باید منافع اقتصادی اصلاح الگوی کشت را بهطور ملموس احساس کنند، خاطرنشان کرد: هرگونه برنامهریزی و سخن درباره اصلاح الگوی کشت باید به تقویت معیشت اقتصادی کشاورزان منجر شود. برنامهها باید بهگونهای تدوین شود که کشاورز احساس کند از اجرای آن، منافع بیشتری به دست خواهد آورد.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی جنوب کرمان با اشاره به لزوم بازارمحوری در اجرای این طرح، تصریح کرد: در رویکرد اصلاح الگوی کشت، مسائل بازار و فرآوری باید بیش از تولید مورد توجه قرار گیرد. اگر محصولی خریدار نداشته باشد، به زیان بخش کشاورزی و اقتصاد استان خواهد بود. بنابراین پیش از کشت، باید بازار محصول را در داخل و حتی در حوزه صادرات شناسایی کنیم.
سالاری با تأکید بر لزوم حمایت از کشاورزان، گفت: ارائه بستههای تشویقی دولت در طرح الگوی کشت و همچنین اعطای تسهیلات برای تغییر الگوی کشت و پشتیبانی از شکلگیری زنجیره صنایع تبدیلی و فرآوری در استان، از جمله اقدامات ضروری برای موفقیت این طرح است. اطلاعرسانی به کشاورزان درباره دانش تولید، شیوههای کشت و وضعیت بازار باید مورد توجه جدی قرار گیرد.
اصلاح الگوی کشت در کرمان، دیگر یک شعار یا برنامهای برای آیندهای دور نیست؛ ضرورتی فوری و انکارناپذیر است که سرنوشت کشاورزی، معیشت کشاورزان و امنیت غذایی استان به آن گره خورده است. این اصلاح، نیازمند یک عزم همگانی و هماهنگی تمامی دستگاههای اجرایی، بخش خصوصی و خود کشاورزان است. مسیر پیش رو دشوار است، اما تداوم وضعیت موجود، فاجعهای خواهد بود که هیچکس توان جبران آن را نخواهد داشت.
اقتصادآینده نیوز منتظر دریافت اخبار و پیام های هموطنان عزیز می باشد.
دیدگاه