
به گزارش اقتصادآینده نیوز، عشایر را باید فراتر از یک جامعه تولیدکننده یا جمعیتی کوچ رو به شمار آورد؛ آنان یکی از حلقه های مهم در زنجیره امنیت ملی، امنیت غذایی، صیانت از مرزها و پاسداری از میراث فرهنگی کشور هستند. زندگی عشایری با طبیعت، تولید، خوداتکایی و شناخت عمیق از جغرافیای سرزمین پیوند خورده است و همین ویژگی ها، این جامعه را به ظرفیتی ارزشمند برای توسعه پایدار و تقویت اقتدار ملی تبدیل می کند.
در روزگاری که امنیت غذایی به یکی از مهم ترین مولفه های قدرت کشورها تبدیل شده و بحران های اقلیمی، خشکسالی، جنگ ها و اختلال در زنجیره تامین، معادلات تولید و توزیع مواد غذایی را تحت تاثیر قرار داده است، نمی توان از نقش عشایر در تامین نیازهای اساسی جامعه غافل شد. دامداری، تولید گوشت قرمز، شیر، لبنیات، فرآورده های دامی و محصولات کشاورزی، تنها بخشی از کارنامه اقتصادی این جامعه مولد است. عشایر با بهره گیری از مراتع و منابع طبیعی، سهمی موثر در تامین پروتئین مورد نیاز کشور دارند و در شرایطی که هزینه های تولید افزایش یافته، استمرار فعالیت آنان می تواند به کاهش وابستگی غذایی و تقویت ظرفیت های داخلی کمک کند.
البته اهمیت این جامعه به سفره خانوار محدود نمی شود. جغرافیای زندگی عشایری، به ویژه در مناطق مرزی و نواحی کمتر برخوردار، پیوندی ناگسستنی با امنیت سرزمینی دارد. حضور مستمر جمعیت در پهنه های گسترده کشور، شناخت مسیرها و گذرگاه های طبیعی، آشنایی با تحولات محیطی و برخورداری از پیوندهای اجتماعی ریشه دار، ظرفیت ارزشمندی برای تقویت انسجام اجتماعی و امنیت پایدار به شمار می رود. عشایر در طول تاریخ ایران نیز در مقاطع مختلف، نقشی موثر در دفاع از سرزمین و مقابله با تهدیدهای خارجی ایفا کرده اند و از این منظر، حمایت از زندگی و معیشت عشایری را باید بخشی از سیاست های کلان حفظ امنیت ملی دانست.
با این حال، تناقض تلخی میان جایگاه راهبردی عشایر و دشواری های زندگی آنان وجود دارد. جامعه ای که بخشی از بار تامین امنیت غذایی کشور را بر دوش می کشد، خود در تامین ابتدایی ترین نیازهای زندگی و استمرار فعالیت تولیدی با موانع متعددی روبه رو است. خشکسالی های متوالی، کاهش منابع آب زیرزمینی، تخریب و فقیر شدن مراتع، افزایش بهای نهاده های دامی و دشواری تامین علوفه، از مهم ترین تهدیدهایی هستند که اقتصاد خانوارهای عشایری را تحت فشار قرار داده اند. کاهش بارندگی و تغییر الگوهای اقلیمی، زمان و کیفیت کوچ را نیز تحت تاثیر قرار داده و هزینه نگهداری دام را افزایش داده است. در کنار این مسائل، ناهماهنگی میان قیمت فروش دام زنده و هزینه های واقعی تولید، یکی از دغدغه های جدی دامداران عشایری است.
دسترسی محدود به خدمات عمومی نیز بر دشواری های این جامعه افزوده است. کمبود راه های مناسب عشایری، دشواری دسترسی به مراکز درمانی، محدودیت خدمات دامپزشکی، مشکلات تحصیل فرزندان، ضعف پوشش تلفن همراه و اینترنت و کمبود امکانات آموزشی از جمله مسائلی هستند که کیفیت زندگی عشایر را تحت تاثیر قرار می دهند. زندگی کوچ نشینی اقتضائات خاص خود را دارد و نمی توان خدمات عمومی را صرفا با الگوی شهرنشینی و سکونت ثابت طراحی کرد. حتی تامین آرد و سوخت که از نیازهای اولیه خانوارهاست، در برخی مناطق به دلیل محدودیت های اداری و اجرایی با مشکل مواجه می شود.
حمایت از عشایر، سرمایه گذاری برای آینده ایران است. این حمایت نباید در توزیع مقطعی تسهیلات یا اجرای طرح های کوتاه مدت خلاصه شود. ایجاد زنجیره کامل تولید، فرآوری، بسته بندی و عرضه محصولات دامی، راهکاری اساسی برای افزایش درآمد خانوارهای عشایری است.
تامین آب پایدار از طریق احداث و بهسازی آبشخورها، مرمت چشمه ها، توسعه سامانه های ذخیره آب و تقویت ناوگان آبرسانی سیار نیز باید در اولویت قرار گیرد. بهسازی ایل راه ها، توسعه خدمات پزشکی و دامپزشکی سیار، گسترش مدارس عشایری و دسترسی به اینترنت و ارتباطات پایدار، از دیگر ضرورت هایی است که بدون تحقق آنها نمی توان از توسعه متوازن سخن گفت.
در این میان، اصلاح نگاه مدیریتی به جامعه عشایری اهمیتی دوچندان دارد. عشایر نباید به عنوان جمعیتی محروم که صرفا نیازمند دریافت خدمات حمایتی هستند شناخته شوند. آنان تولیدکنندگانی مولد، صاحبان دانش بومی و سرمایه های انسانی ارزشمندی هستند که می توانند در تحقق اهداف اقتصاد مقاومتی نقش آفرینی کنند.
تجربه تاریخی ایران نشان داده است که امنیت سرزمینی تنها با ابزارهای نظامی و انتظامی محقق نمی شود؛ حضور جمعیت، پایداری معیشت، رونق تولید و تقویت پیوندهای اجتماعی نیز از ارکان امنیت ملی هستند. عشایر در این منظومه، جایگاهی ویژه دارند. تضعیف معیشت آنان می تواند به کاهش جمعیت مولد، افت تولیدات دامی، مهاجرت به حاشیه شهرها و از دست رفتن بخشی از ظرفیت های فرهنگی و جغرافیایی کشور منجر شود. عشایر سرمایه راهبردی کشور پهناور ایران هستند.
یادداشت: سعیدرضا امیرآبادی


دیدگاه