خبرگزاری مهر - گروه استانها، فاطمه سعادتیان نیک: مشهد، بهعنوان یکی از قطبهای اصلی زیارت در جهان، بیش از آنکه تنها یک مقصد مذهبی باشد، یک بازار عظیم و پویا برای تبادلات تجاری و اقتصادی است. در قلب این اقتصاد، «سوغات» جایگاهی ویژه دارد که با ورود میلیونها زائر و گردشگر در هر سال، پتانسیل تبدیل شدن به یک موتور محرک بیبدیل برای اقتصاد بومی و توسعه پایدار استان خراسان رضوی را داراست.
با این حال، این ظرفیت عظیم در برابر چالشهای جدی قرار گرفته است. از یک سو، نوسانات شدید قیمت مواد اولیه و هزینههای تولید، کارگاههای صنایعدستی و تولیدکنندگان محصولات بومی را با تهدید جدی در برابر بقا مواجه کرده است؛ و از سوی دیگر، ضعف در زیرساختهای برندسازی، بستهبندی و بازاریابی، مانع از آن شده است که محصولات ارزشمندی همچون زعفران، فیروزه و صنایعدستی، جایگاه شایسته خود را در بازارهای ملی و بینالمللی پیدا کنند.
امروز بیش از هر زمان دیگری نیاز است که نگاه به سوغات مشهد از یک «خرید ساده و یادگاری» فراتر رود. برای بهرهگیری از فرصتهای گمشده، باید زنجیره ارزش از تولید تا مصرف را بازسازی کرد و با ایجاد هویت تجاری و برندهای قدرتمند، سوغات مشهد را از یک کالای محلی، به یک محصول باارزش و جهانی تبدیل نمود که هم اقتصاد خانوار را تقویت کند و هم شکوفایی واقعی اقتصاد زیارت را به همراه داشته باشد.
نوسان قیمت مواد اولیه، چالش اصلی صنایعدستی خراسان رضوی
سمیه روانخواه، معاون صنایعدستی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: نوسان و افزایش قیمت مواد اولیه یکی از مهمترین چالشهای صنعتگران صنایعدستی است و برای حمایت از این حوزه، سال گذشته حدود ۱۳۰ میلیارد تومان تسهیلات کمبهره به هنرمندان و صنعتگران استان پرداخت شد.
معاون صنایعدستی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان رضوی بیان کرد: مشهد یک شهر زیارتی است و یکی از ویژگیهای شهرهای زیارتی این است که هر محصولی میتواند به عنوان سوغات و تبرک از شهر خارج شود؛ بنابراین بازار سوغات مشهد یک بازار بسیار بزرگ با حجم بالای خرید و فروش است.
وی افزود: در این بازار بزرگ تلاش میکنیم سهم بیشتری را به تولیدات صنایعدستی اختصاص دهیم و حضور محصولات صنایعدستی را در سبد سوغات مشهد افزایش دهیم.
روانخواه درباره حمایتهای انجام شده از صنعتگران صنایعدستی برای مقابله با افزایش قیمتها بیان کرد: سیاست وزارت میراث فرهنگی برای جبران بخشی از نوسانات قیمت، پرداخت تسهیلات کمبهره است. سال گذشته حدود ۱۳۰ میلیارد تومان، معادل یک هزار و ۳۰۰ میلیارد ریال، تسهیلات کمبهره به صنعتگران صنایعدستی پرداخت شد.
معاون صنایعدستی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان رضوی ادامه داد: این تسهیلات برای خرید تجهیزات، بهروزرسانی تجهیزات و همچنین خرید و دپوی مواد اولیه پرداخت شده است تا صنعتگران بتوانند مواد اولیه را در حجم بیشتری خریداری کرده و تا حدی از آثار نوسان قیمت در عرضه محصولات جلوگیری کنند.
وی با اشاره به دیگر حمایتهای وزارت میراث فرهنگی از فعالان صنایعدستی گفت: برنامهریزیهای دیگری نیز در حال انجام است و بخشی از امتیازات مربوط به مجوزهای حوزه صنایعدستی از جمله معافیتهای مالیاتی و کمک به کاهش نرخ حاملهای انرژی، از سیاستهای حمایتی وزارت میراث فرهنگی محسوب میشود.
روانخواه تصریح کرد: هدف این حمایتها این است که هنرمندان و صنعتگران صنایعدستی در شرایط بحرانی آسیب کمتری ببینند و بتوانیم کارگاههای صنایعدستی را سرپا نگه داریم.
بازار سوغات مشهد فقط صنایعدستی نیست
معاون صنایعدستی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان رضوی درباره سهم صنایعدستی از بازار سوغات مشهد اظهار کرد: بازار سوغات مشهد یک بازار بسیار وسیع است که پوشاک، محصولات خوراکی، کیف و کفش و انواع محصولات دیگر را شامل میشود؛ حتی محصولاتی که از مناطق و شهرهای دیگر وارد مشهد میشوند نیز در سبد سوغات این شهر قرار میگیرند و بخش بزرگی از این بازار نیز به صنایعدستی اختصاص دارد.
وی افزود: برنامهریزی و تلاش ما این است که صنایعدستی سهم بیشتری از این بازار بزرگ را به خود اختصاص دهد، اما اینکه تمام بازار سوغات مشهد را صنایعدستی تشکیل دهد، قاعدتاً گزینه درستی نیست و نمیتوان رفتار زائر را به نحوی برنامهریزی کرد که حتماً صنایعدستی خریداری کند.
روانخواه ادامه داد: در سالهای اخیر به دلیل افزایش قیمت دلار، مزیت واردات کمرنگ شده و در نتیجه سهم بیشتری از بازار سوغات به محصولات داخلی اختصاص پیدا کرده است که بخشی از این محصولات داخلی نیز صنایعدستی هستند.
معاون صنایعدستی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان رضوی گفت: اگر بخواهیم وضعیت فعلی را با چند سال گذشته مقایسه کنیم، میزان فروش صنایعدستی در بازار سوغات مشهد افزایش پیدا کرده است.
فیروزه و عقیق؛ سوغات هویتی مشهد
وی با اشاره به جایگاه تاریخی صنایعدستی در بازار سوغات مشهد اظهار کرد: از قدیمالایام بخشی از صنایعدستی مشهد جزو سوغات هویتی این شهر بودهاند که از جمله آن میتوان به تراش سنگهای قیمتی و نیمهقیمتی، فیروزه و عقیق اشاره کرد.
روانخواه درباره میزان سهم محصولات داخلی و خارجی در بازار سوغات مشهد نیز گفت: اینکه چه میزان از سوغات موجود، محصولات تولید داخل یا خارجی هستند، در اختیار وزارت میراث فرهنگی نیست و دستگاه مربوطه باید این موضوع را پایش کند تا مشخص شود چه میزان از محصولاتی که در اطراف حرم یا در سبد سوغات مشهد قرار میگیرند، خارجی یا داخلی هستند.
کاهش ورود مسافر و چالش تولید صنایعدستی
معاون صنایعدستی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان رضوی با اشاره به شرایط ویژه کشور و تأثیر آن بر صنایعدستی گفت: با توجه به شرایط ویژه کشور، تعداد کارگاههایی که در حوزه صنایعدستی با چالش مواجه شدهاند، افزایش یافته است و کاهش حجم تولید نیز با کاهش تعداد مسافران ورودی ارتباط دارد.
وی درباره وضعیت بازارچههای صنایعدستی در مشهد بیان کرد: در حال حاضر مشکل جدی از نظر بازارچه وجود ندارد، زیرا کسی که بخواهد به عنوان سوغات کالایی تهیه کند و صنایعدستی نیز خریداری کند، با وفور مغازههای عرضه این محصولات در اطراف رینگ حرم مواجه است.
سوغات مشهد از ضعف برندسازی رنج میبرد
محمدرضا کامرانی، پژوهشگر و کارشناس اقتصادی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به ظرفیت بالای مشهد در اقتصاد زیارت اظهار کرد: با وجود حضور میلیونها زائر و گردشگر در مشهد، سهم واقعی سوغات از اقتصاد زیارت همچنان شفاف و مشخص نیست و ضعف در برندسازی، بستهبندی و معرفی محصولات موجب شده ظرفیت اقتصادی این بخش بهطور کامل بالفعل نشود.
پژوهشگر و کارشناس اقتصادی با اشاره به ظرفیت اقتصاد بومی مشهد بیان کرد: اقتصاد بومی و اقتصادهای قوممحور از جمله اقتصادهای اولیه هر شهر هستند که بر اساس اقلیم جغرافیایی، کشاورزی و ظرفیتهای محلی شکل میگیرند و مشهد نیز به واسطه زیارتی بودن و وجود حرم مطهر رضوی، از دیرباز ظرفیت قابل توجهی در حوزه سوغات و محصولات تبرکی داشته است.
وی افزود: محصولاتی مانند نبات و شیرینی از گذشته در سبد سوغات زائران قرار داشته و در کنار آن، زعفران نیز به عنوان یکی از مهمترین محصولات منطقه، جایگاه ویژهای در اقتصاد سوغات مشهد پیدا کرده است.
کامرانی ادامه داد: بخش قابل توجهی از زعفران کشور در خراسان تولید میشود و محصولاتی از شهرستانهایی مانند تربتحیدریه، قائنات و بیرجند به مشهد منتقل شده و از این شهر در اختیار زائران، گردشگران و تجار داخلی و خارجی قرار میگیرد.
پژوهشگر و کارشناس اقتصادی بیان کرد: اقتصاد سوغات مشهد دیگر صرفاً یک اقتصاد محلی یا ملی نیست و به حوزه بینالمللی نیز تسری پیدا کرده است؛ بهگونهای که امروز زعفران خراسان به کشورهای حوزه خلیج فارس، کشورهای آسیای میانه و حتی کشورهای اروپایی صادر میشود.
وی با اشاره به موضوع صادرات مجدد زعفران تصریح کرد: حتی در برخی موارد، زعفران به صورت عمده از ایران خریداری و به کشورهای دیگر منتقل میشود و پس از بستهبندی و برندسازی مجدد، با نام تجاری دیگری به بازارهای آسیایی و اروپایی صادر میشود؛ این موضوع نشاندهنده ضعف ما در حوزه بستهبندی و برندسازی است.
کاهش ۴۷ درصدی صادرات زعفران به کشورهای حوزه خلیج فارس
کامرانی با اشاره به تأثیر تحولات اخیر بر صادرات محصولات خراسان گفت: امسال هنوز آمار رسمی صادرات از سوی منابع رسمی اعلام نشده، اما بر اساس اطلاعات و بولتنهای غیررسمی، صادرات زعفران به کشورهای حوزه خلیج فارس حدود ۴۷ درصد کاهش داشته است.
پژوهشگر و کارشناس اقتصادی افزود: در مقابل، صادرات زعفران به برخی کشورهای آسیای میانه افزایش پیدا کرده است؛ این کاهش و افزایش در بازارهای مختلف، مستقیماً بر قیمت، میزان عرضه و تقاضا تأثیر میگذارد و باعث ایجاد نوسان در بازار میشود.
وی ادامه داد: این نوسانات در نهایت یا فشار خود را بر مصرفکننده وارد میکند یا تولیدکننده را تحت تأثیر قرار میدهد؛ بنابراین اگر قرار است اقتصاد با ثباتی داشته باشیم، بازار داخلی و خارجی باید در تعامل و تقابل متوازن با یکدیگر باشند.
کاهش ۵۷ تا ۵۸ درصدی صادرات فرش
کامرانی با اشاره به وضعیت صادرات فرش نیز اظهار کرد: در حوزه فرش این کاهش صادرات حتی بیشتر بوده و بر اساس اطلاعات غیررسمی، میزان کاهش صادرات فرش حدود ۵۷ تا ۵۸ درصد برآورد میشود.
پژوهشگر و کارشناس اقتصادی با بیان اینکه کاهش صادرات مستقیماً بر تولیدکنندگان و بافندگان اثر میگذارد، گفت: در اقتصادهای بومی، یکی از مشکلات جدی این است که دستمزدی که بابت تولید، فرآوری یا بافت محصول پرداخت میشود، در مقایسه با قیمت نهایی محصول بسیار پایین است.
وی افزود: برای نمونه در حوزه فرش دستباف مشهد و مناطق اطراف، محصولی مانند گلیم که در روستاهای تربتجام، تربتحیدریه و مناطق دیگر بافته میشود، پس از فروش سهم بسیار اندکی را برای بافنده باقی میگذارد و در برخی موارد درآمد ماهانه بافنده حدود ۱۲ میلیون تومان است؛ بنابراین تولید چنین محصولی برای بافنده توجیه اقتصادی لازم را ندارد.
کامرانی علت بخشی از این وضعیت را کاهش صادرات دانست و گفت: در گذشته صادرات فرش و سایر محصولات میتوانست رونق اقتصادی ایجاد کند، اما امروز به دلیل مشکلات موجود در دیپلماسی اقتصادی و عدم توازن در روابط اقتصادی بینالمللی، تجار نمیتوانند مانند گذشته بازارهای خارجی را مدیریت کنند و این مسئله بازار تقاضا و تولیدکنندگان را با مشکل مواجه کرده است.
چرا مشهد برند جهانی سوغات ندارد؟
پژوهشگر و کارشناس اقتصادی در پاسخ به این پرسش که چرا با وجود حضور میلیونها زائر در مشهد، هنوز برندهای شاخص و متعدد این شهر در بازارهای ملی و صادراتی شکل نگرفته است، گفت: این مسئله تنها مربوط به مشهد و زعفران نیست، بلکه ما در حوزه مارکتینگ و بازاریابی در مقایسه با دنیا عقب هستیم.
وی افزود: محصولات باکیفیت زیادی در ایران تولید میشود، اما بستهبندی، برندسازی و بازاریابی آنها به سطحی که باید برسد، نرسیده است.
کامرانی اظهار کرد: امروز بازار بنکداری زعفران در مشهد بازار خوبی است و تجار مختلف از کشورهای آسیای میانه و سایر کشورها برای خرید زعفران به مشهد مراجعه میکنند و همچنان صادرات زعفران توسط تجار مختلف انجام میشود.
پژوهشگر و کارشناس اقتصادی ادامه داد: با این حال، قیمت فعلی زعفران با توجه به نرخ تورم و نرخ ارز، از سطح واقعی خود عقبتر است و برآورد ما این است که قیمت زعفران حدود ۶۰ درصد از نرخ تورم عقبتر است که یکی از دلایل آن را میتوان کاهش صادرات به برخی بازارهای خارجی دانست.
وی با اشاره به وضعیت تولید زعفران در سال جاری گفت: از سوی دیگر، بارندگی مطلوب و افزایش تولید نیز باعث شده قیمت زعفران به ثبات نسبی برسد و افزایش تولید در این زمینه اثرگذار بوده است.
اقتصاد خانوار؛ حلقه مفقوده اقتصاد سوغات
کامرانی با تأکید بر اینکه توسعه اقتصاد گردشگری بدون توجه به اقتصاد خانوار امکانپذیر نیست، اظهار کرد: اقتصاد گردشگری در کشور به شدت به اقتصاد خانوار وابسته است؛ وقتی اقتصاد خانوار تقویت شود، مردم امکان سفر پیدا میکنند و زمانی که سفر افزایش پیدا کند، امکان خرید سوغات نیز بیشتر میشود.
پژوهشگر و کارشناس اقتصادی افزود: اگر بهترین برندها و بهترین سوغات را تولید و برای عرضه آماده کنیم، اما قیمت محصول متناسب با قدرت خرید مردم نباشد، امکان خرید وجود نخواهد داشت و این بازار شکست میخورد.
وی گفت: بنابراین نخست باید اقتصاد خانوار تقویت شود و در مرحله بعد، کیفیت سوغات، برندسازی، تبلیغات، بستهبندی و زیرساختهای عرضه مورد توجه قرار گیرد.
معرفی درست سوغات؛ حلقه فراموششده
کامرانی یکی دیگر از مشکلات حوزه سوغات را ضعف در معرفی محصولات عنوان کرد و گفت: در کشورهای اروپایی زمانی که محصولی به عنوان سوغات یک شهر معرفی میشود، ابتدا ویژگیها، خواص، مزایا و وجه تمایز آن برای گردشگر توضیح داده میشود، اما در کشور ما این معرفی به شکل مطلوب انجام نمیشود.
پژوهشگر و کارشناس اقتصادی افزود: برای مثال اگر به مصرفکننده گفته شود زعفران یا نبات مشهد به دلیل نوع کشاورزی، فرآوری و شرایط اقلیمی چه ویژگیهایی دارد و چه تفاوتی با محصولات مشابه دارد، نگاه مصرفکننده از یک کالای صرفاً سوغات به یک محصول باکیفیت و دارای ارزش مصرفی تغییر میکند.
وی تأکید کرد: امروز وقتی در استانهای شمال غربی کشور از محصولات لبنی استفاده میکنیم، نخستین چیزی که در ذهن مصرفکننده شکل میگیرد کیفیت و مرغوبیت آن محصول است؛ این ذهنیت باید برای محصولات خراسان رضوی و مشهد نیز ایجاد شود.
کامرانی گفت: معرفی، بهبود کیفیت، ایجاد تمایز، برندسازی و تولید هدفمند محصولات باید در دستور کار مسئولان فرهنگی و اقتصادی استان و فعالان حوزه برند قرار گیرد؛ چرا که این موارد میتواند زیرساخت مناسبی برای افزایش فروش محصولات بومی و افزایش سهم سوغات از اقتصاد زیارت باشد.
مشهد هنوز از ظرفیت واقعی اقتصاد سوغات استفاده نکرده است
علیرضا ناظمی، یک کارشناس گردشگری و اقتصاد با تأکید بر اینکه مشهد یکی از مهمترین مقاصد زیارتی و گردشگری کشور است، در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: با وجود حضور میلیونها زائر در این شهر، هنوز زنجیره ارزش سوغات، از تولید تا بستهبندی و فروش، به شکل حرفهای شکل نگرفته و همین موضوع باعث شده سهم واقعی محصولات بومی از اقتصاد زیارت پایینتر از ظرفیت موجود باشد.
یک کارشناس گردشگری و اقتصاد اظهار کرد: مشهد فقط یک مقصد زیارتی نیست، بلکه یک بازار بزرگ مصرف و توزیع کالا نیز محسوب میشود. هر سال میلیونها زائر وارد این شهر میشوند و طبیعی است که بخشی از هزینه سفر آنان صرف خرید سوغات شود؛ اما مسئله اصلی این است که هنوز از این ظرفیت بهصورت هدفمند استفاده نشده است.
وی افزود: یکی از ضعفهای مهم در اقتصاد سوغات مشهد، نبود برندهای قدرتمند و قابل شناسایی است. بسیاری از محصولات باکیفیت در خراسان رضوی تولید میشوند، اما به دلیل ضعف در بستهبندی، هویت بصری و بازاریابی، در سطح ملی و بینالمللی دیده نمیشوند. در واقع ما محصول داریم، اما «برند» نداریم.
ناظمی ادامه داد: سوغات در مشهد نباید فقط بهعنوان یک کالای یادگاری دیده شود، بلکه باید آن را بخشی از اقتصاد تجربه سفر دانست. زائر وقتی وارد مشهد میشود، دوست دارد چیزی بخرد که هم یادآور سفرش باشد و هم ارزش مصرفی و فرهنگی داشته باشد. اگر این نگاه در سیاستگذاریها تقویت شود، هم فروش بالا میرود و هم تولیدکننده محلی نفع بیشتری میبرد.
یک کارشناس گردشگری و اقتصاد با اشاره به نقش زنجیره تأمین گفت: در حال حاضر فاصله بین تولیدکننده و فروشنده نهایی زیاد است. محصول از دست کشاورز، هنرمند یا صنعتگر با قیمت پایین خارج میشود و در بازار شهری با چند برابر قیمت به دست مصرفکننده میرسد. اگر تعاونیها، بازارچههای تخصصی و مراکز عرضه مستقیم تقویت شوند، هم قیمت برای زائر منطقیتر میشود و هم سود واقعی به تولیدکننده میرسد.
وی تأکید کرد: یکی دیگر از چالشها، نبود روایتسازی درست برای سوغات مشهد است. مثلاً زعفران، نبات، فیروزه و صنایعدستی این منطقه هر کدام هویت مشخصی دارند، اما این هویت به زبان ساده و جذاب به گردشگر منتقل نمیشود. در دنیا، شهرها از سوغات خود بهعنوان ابزار بازاریابی شهری استفاده میکنند، اما در مشهد هنوز این ظرفیت بهطور کامل فعال نشده است.
ناظمی گفت: اگر مدیریت شهری، میراث فرهنگی و بخش خصوصی بهصورت مشترک روی کیفیت، بستهبندی، آموزش فروشندگان و معرفی علمی محصولات کار کنند، مشهد میتواند به یکی از قطبهای اصلی اقتصاد سوغات در منطقه تبدیل شود. این شهر فقط مقصد زیارت نیست؛ مشهد میتواند مقصد خرید هوشمندانه و برندمحور هم باشد.
دیدگاه