خبرگزاری مهر- گروه استان ها: بازار تاریخی کرمان، بهعنوان یکی از طولانیترین بازارهای سرپوشیده ایران، در دل خود گنجینههای بیشماری از معماری و تاریخ این سرزمین را جای داده است.
در میان راستههای پر پیچوخم این بازار، کاروانسرای «جَر» با قدمتی که به دوره قاجار بازمیگردد، همچون نگینی در بافت کهن این شهر خودنمایی میکند.
این بنای ارزشمند در جوار راسته بازار کفاشی، مقابل درب شرقی کاروانسرای میرزا حسین خان واقع شده و از دیر باز تاکنون، شاهد فراز و نشیبهای بسیاری بوده است.
پیشینه و معماری کاروانسرای جَر
نام «جَر» که بر تارک این کاروانسرا نشسته، ریشه در موقعیت مکانی آن دارد. این بنا در گودی بازار سرپوشیده کرمان قرار گرفته و واژه «جَر» در زبان محلی به معنای «گود» و «پایین» است.
این ویژگی، نه تنها بر هویت این اثر افزوده، بلکه نشاندهنده نگاه دقیق معماران گذشته به بافت و موقعیت بناها در بستر شهر است.
معماری کاروانسرای جَر، همچون بسیاری از کاروانسراهای هم دوره خود، با مصالح سنتی خشت و آجر و ملاط شکل گرفته است.
این بنا از الگوی رایج کاروانسراهای درونشهری دوره قاجار پیروی میکرده است؛ الگویی که گردا گرد یک حیاط مرکزی، حجرهها و فضاهای اقامتی و تجاری را در خود جای میداده است.
کاروانسرای جَر در گذشته، حدود ۶۰ حجره داشته که هر یک بهعنوان مکانی برای استراحت مسافران، نگهداری کالا و انجام معاملات تجاری مورد استفاده قرار میگرفته است.
این فضاها در کنار راسته بازار کفاشی، نقش مهمی در رونق اقتصادی و پویایی تجارت در قلب بازار کرمان ایفا میکردهاند.
کاربری و نقش کاروانسرا در زندگی مردم
کاروانسراها در دوره قاجار، نقشی فراتر از یک بنای صرفاً تجاری داشتند و کاروانسرای جَر نیز بهعنوان یکی از کاروانسراهای درون شهری، محل اسکان بازرگانان و مسافران، انبار کالاهای تجاری و مرکز دادوستد بوده است.
قرار گیری این بنا در بافت اصلی بازار و در مجاورت راسته کفاشی، نشان از پیوند آن با اقتصاد و معیشت مردم دارد.
در روزگاری که حملونقل کالا با کاروانهای شتر صورت میگرفت، چنین بناهایی نه تنها پناهگاهی امن برای مسافران فراهم میکردند، بلکه به عنوان مراکز توزیع کالا، نقش کلیدی در چرخه اقتصادی شهر ایفا مینمودند و به مرکز تجارت الیاف، نخ قالی و پنبه و پارچه تبدیل شده بود.
این کاروانسرا در تاریخ ۲۵ اردیبهشت ۱۳۸۰ با شماره ثبت ۳۸۶۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است؛ اما با این حال، این جایگاه ارزشمند نتوانسته است مانع از غفلت و فرسایش تدریجی این اثر تاریخی شود.
وضعیت اسفناک کاروانسرای جر
آنچه امروز از کاروانسرای جَر برجای مانده، تنها ویرانههایی از شکوه گذشته آن است.
در تیرماه سال ۱۳۸۹، آتشسوزی گستردهای در این بنا رخ داد که در عرض چند دقیقه، ۳۰ حجره از ۶۰ حجره آن را طعمه حریق کرد؛ این آتشسوزی که به دلیل اتصال برق و انبارداری غیراصولی رخ داد، ضربهای به پیکر این اثر تاریخی وارد ساخت.
متأسفانه، پس از آن حادثه نیز تخریبهای بیشتری در این بنا رخ داد و امروزه از حدود ۶۰ حجره آن، تقریباً هیچ کدام سالم باقی نمانده و همگی آسیب دیدهاند.
میراث فرهنگی استان کرمان پیش از این اعلام کرده بود که تخریبهای کاروانسرای جَر مربوط به دهههای گذشته است و این بنا به دلیل همکاری نکردن مالکان، در معرض آسیب و فرسایش طبیعی قرار دارد. همچنین با وجود تهیه طرح مرمت توسط اداره کل میراثفرهنگی و برگزاری جلسات متعدد با مالکان و اداره کل اوقاف، تاکنون توافقی برای مرمت و احیای این بنا حاصل نشده است.
کاروانسرای جَر، با وجود قرارگیری در یکی از مهمترین بافتهای تاریخی کشور و ثبت در فهرست آثار ملی، امروز در وضعیتی اسفبار به سر میبرد و هر روز بیش از پیش در آستانه تخریب کامل قرار میگیرد.
حال، در حالی که هنوز ۷۰ تا ۸۰ درصد سازه بسیاری از کاروانسراهای تاریخی قابل احیاست، نگرانی درباره سرنوشت کاروانسرای جَر به دغدغهای اصلی برای بازاریان و پیشکسوتان بازار کرمان تبدیل شده است.
آنها که سالها در سایه این بنای باشکوه زیستهاند، از مسئولان میخواهند که این میراث را از نابودی نجات دهند.
کهنسالان بازار خواستار احیای کاروانسرا هستند، استاندار پاسخگو باشد
حاج عباس، بافنده پیشکسوت با چشمانی که خاطرات دور را مرور میکند، میگوید: نزدیک به نیمقرن است که در این بازار پارچه میفروشم و کاروانسرای جَر برای ما فقط یک بنای خشتی نبود؛ مرکز تجارت بود، جایی که بازرگانان از گوشه و کنار کشور میآمدند و دلگرمیدهنده رونق کسبوکار ما بود.
وی می افزاید: اما افسوس که کاروانسرا امروز به جایی رسیده که در آتشسوزیها سوخت و با لودر خرابش کردند. این بنای تاریخی، هویت ماست و بودنش، اعتبار بازار ما را حفظ میکند و اگر مسئولان دست به کار نشوند و هر چه سریعتر برای احیای آن چارهای نیندیشند، باید منتظر باشیم تا این گنجینه ارزشمند را برای همیشه از دست بدهیم.
محمد کرمانی، مغازهدار قدیمی راسته کفاشها که روزگاری کاروانسرا را در اوج شکوه دیده، با حسرت از گذشته میگوید: یادم میآید وقتی پدرم مرا برای اولین بار به بازار آورد، کاروانسرای جَر پر از شور و تجارت بود. حجرههایش جای دادوستد بود و حیاطش محل استراحت؛ اما چه شد که امروز جز ویرانهای از آن نمانده است؟
وی می افزاید: مسئولان میراث فرهنگی و استانداری بارها وعده دادهاند که این کاروانسرا را احیا کنند، اما تنها چیزی که میبینیم، بی توجهی است.
وی ادامه می دهد: ما بازاریان و مردم کوچه بازار، دلمان برای این کاروانسرا میسوزد و از مسئولان میخواهیم که این بار وعده را عملی کنند و نگذارند این یادگار پدرانمان، اینچنین بیصاحب از بین برود.
حسن فروتن، یکی از پیشکسوتان صنف فرش نیز با اشاره به ضرر و زیان ناشی از وضعیت اسفبار این بنا بر فضای کسبوکار میگوید: کاروانسرای جَر در قلب بازار است و وقتی چنین بنای ارزشمندی در این وضعیت رها شود، نه تنها یک اثر تاریخی را از دست دادهایم، بلکه فضای کسبوکار و گردشگری بازار هم لطمه میبیند.
وی می افزاید: این بنا می تواند به یک مرکز فرهنگی - تجاری یا اقامتی تبدیل شود و رونق را به بازار بازگرداند، اما تا وقتی که مسئولان برای حل مشکل مالکیت و تأمین اعتبار، اراده جدی نشان ندهند، این آرزو، رویایی بیش نخواهد بود.
وی ادامه می دهد: از استاندار و مدیرکل میراث فرهنگی انتظار داریم که هرچه سریعتر تکلیف این کاروانسرا را روشن کنند و زمینه را برای احیای آن فراهم آورند.
درد دل بازاریان با خبرنگار مهر، زنگ خطری برای تمامی متولیان امر است.
کاروانسرای جَر، تنها یک بنای فرسوده نیست؛ بلکه بخشی از هویت و پیشینه تاریخی کرمان است که درحال نابودی است.
مسئولان استانی و کشوری باید با تعامل سازنده میان اداره کل میراثفرهنگی، اداره اوقاف و مالکان، هرچه سریعتر برای مرمت و احیای این اثر چارهاندیشی کنند.
زمان آن فرا رسیده که این گنجینه فراموششده، بار دیگر نفس بکشد و به عنوان مایه مباهات و رونق اقتصادی و فرهنگی این دیار کهن، جایگاه واقعی خود را بازیابد.
لزوم تعیین تکلیف نهایی این بنای تاریخی
نادر علیدادی سلیمانی، کارشناس باستانشناسی، با اشاره به پیشینه این بناها در استان کرمان به خبرنگار مهر میگوید: شواهد نشان میدهد که پیشینه کاروانسراها در استان کرمان با نام رباط به سدههای نخست اسلامی میرسد که در دوره سلجوقیان و بعد از آن در دوران صفویه و قاجاریه تداوم پیدا کرده است.
وی تأکید دارد که کاروانسراها بهعنوان محل استراحت و تأمین نیازهای مسافران و بازرگانان در مسیرهای تجاری مهم همچون جاده ابریشم عمل میکردند.
این کارشناس باستانشناسی با بیان اینکه در دوره صفویه، گنجعلیخان حاکم وقت کرمان، همزمان با اقدامات عمرانی شاه عباس، خدمات ارزندهای در گستره استان انجام داد، تصریح میکند: احداث کاروانسراها و ایجاد امنیت در محورهای مواصلاتی، سبب رشد و رونق تجارت و بازرگانی شد، خطر هجوم راهزنان را از بین برد و رنج سفر را هموار کرد.
به گفته وی، شمار فراوانی از کاروانسراها مربوط به دوره قاجاریه و در زمان حکومت حاکمان مقتدری همچون ابراهیم خان ظهیرالدوله در کرمان احداث شده است که امنیت و توسعه اقتصادی و رفاه اجتماعی را برای ساکنان به ارمغان آورد.
علیدادی سلیمانی، در ادامه با اشاره به کاروانسرای جَر که متعلق به اواخر دوره قاجار است و در تاریخ ۲۵ اردیبهشت ۱۳۸۰ با شماره ثبت ۳۸۶۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است بر لزوم احیای این بنای تاریخی تأکید میکند.
به گفته وی، کاروانسرای جَر در مجاورت راسته بازار کفاشی قرار گرفته و بهعنوان یکی از کاروانسراهای درون شهری، نقشی کلیدی در رشد و رونق تجارت، گسترش روابط فرهنگی و اشاعه سنن داشته است.
این کارشناس باستانشناسی با ابراز تأسف از وضعیت اسفبار این اثر ارزشمند، میگوید: کاروانسرای جَر که در مرکز بافت تاریخی کرمان واقع شده، متأسفانه بیش از یک دهه پیش در اثر بیدقتی دچار آتشسوزی شد و بقایای آن از آن زمان تاکنون به حال خود رها شده است.
علیدادی سلیمانی، با اشاره به اینکه مستندسازی کاروانسرای جَر موجود است از مسئولان استانی و کشوری خواست که هرچه سریعتر نسبت به تعیین تکلیف نهایی این بنای تاریخی اقدام کنند و با تعامل سازنده میان اداره کل میراث فرهنگی، اداره اوقاف و مالکان، زمینه را برای احیای این گنجینه ارزشمند فراهم آورند، تا این اثر فاخر که یادگار شکوه معماری و تجارت گذشته کرمان است، بار دیگر به عنوان مایه مباهات و رونق این دیار کهن، جایگاه واقعی خود را بازیابد.
از مسئولان استانی و کشوری انتظار میرود هرچه سریعتر نسبت به تعیین تکلیف نهایی این بنای تاریخی اقدام کنند.
ضروری است با تعامل سازنده میان اداره کل میراثفرهنگی، اداره اوقاف و مالکان، زمینه برای مرمت و احیای این اثر فراهم شود.
کاروانسرای جَر با توجه به موقعیت ممتاز خود در بافت تاریخی بازار کرمان، این ظرفیت را دارد که پس از احیا، بهعنوان یک مرکز فرهنگی، گردشگری یا اقامتی، نه تنها جلوهای از هویت تاریخی کرمان را زنده کند، بلکه به رونق اقتصادی این بافت کهن نیز کمک نماید.
زمان آن فرا رسیده که این گنجینه فراموششده، بار دیگر نفس بکشد و چونان روزگاران گذشته، نقشی پویا در زندگی مردم دیار کریمان ایفا کند.
اقتصادآینده نیوز منتظر دریافت اخبار و پیام های هموطنان عزیز می باشد.
دیدگاه