بازگشایی مدارس برای خانواده ایرانی فقط خرید چند دفتر و مداد نیست. لباس فرم، کیف و کفش، سرویس، تغذیه، کتابهای کمکآموزشی و پرداختهای پراکنده، در فاصلهای کوتاه روی بودجه خانوار جمع میشوند و مهر را به یکی از پرهزینهترین ماههای سال تبدیل میکنند. بوی دفتر نو و شوق بازگشت به کلاس، بخش دوستداشتنی شهریور است؛ اما پشت ویترینهای رنگارنگ، پدر و مادرها حساب دیگری دارند. خانوادهای که همزمان اجاره خانه، قسط، درمان و هزینه خوراک را مدیریت میکند، باید در چند هفته مجموعهای از نیازهای آموزشی را نیز تأمین کند. مشکل فقط گرانی یک قلم کالا نیست؛ فشار اصلی از جمعشدن چند پرداخت ضروری در یک زمان به وجود میآید. حتی اگر هر خرید بهتنهایی قابل تحمل باشد، حاصل آن برای خانوادهای با دو یا سه دانشآموز سنگین میشود.
سبد مدرسه از نوشتافزار آغاز میشود، اما به آن محدود نمیماند. لباس فرم، کفش مناسب، کولهپشتی، قمقمه، هزینه ثبتنام سرویس، بیمه، برنامههای آموزشی و گاه تعمیر تلفن همراه یا تهیه ابزار دیجیتال به فهرست اضافه میشود. در برخی مدارس، خانواده با پیشنهاد خرید جزوه، کلاس فوقبرنامه یا بستههای کمکآموزشی روبهرو است. بخشی از این هزینهها ممکن است مفید باشد، اما وقتی مرز میان ضرورت و انتخاب روشن نباشد، والدین برای آنکه فرزندشان احساس کمبود نکند، ناچار به پرداخت میشوند.
بازار نوشتافزار در سالهای اخیر یک امتیاز مهم پیدا کرده است: سهم تولید ایرانی افزایش یافته و تنوع محصولات داخلی بیشتر شده است. این ظرفیت باید به سود خانواده و تولیدکننده تمام شود. عرضه مستقیم در نمایشگاههای معتبر، حذف واسطههای غیرضروری، تضمین کیفیت و معرفی نشانهای داخلی میتواند قیمت را متعادل کند. تولیدکننده نیز زمانی میتواند کالای مناسب عرضه کند که مواد اولیه، بستهبندی و توزیع با ثبات بیشتری همراه باشد. حمایت از تولید داخل فقط با شعار روی جلد دفتر محقق نمیشود؛ کیفیت، قیمت و دسترسی سه ضلع اصلی آن است.
یکی از مسائل جدی، تبدیل لوازم آموزشی به کالای نمایشی است. شخصیتهای پرطرفدار، بستهبندیهای پرزرقوبرق و نامهای خارجی میتوانند قیمت یک دفتر یا مداد معمولی را چند برابر کنند، بیآنکه کارکرد آموزشی متفاوتی ارائه دهند. کودکان طبیعی است که تحت تأثیر همسالان و تبلیغات قرار بگیرند. وظیفه خانواده محرومکردن کودک از زیبایی و انتخاب نیست، بلکه ایجاد تعادل میان سلیقه، دوام و قیمت است. رسانه و مدرسه میتوانند به جای تبلیغ مصرف بیشتر، انتخاب هوشمند و نگهداری درست از وسایل را آموزش دهند.
هزینه سرویس مدرسه نیز به مسئلهای مستقل تبدیل شده است. نرخ باید پیش از آغاز سال تحصیلی، شفاف و متناسب با مسیر، تعداد روزهای خدمت و ظرفیت خودرو اعلام شود. خانواده نباید میان قیمتهای متفاوت و قراردادهای مبهم سرگردان بماند. شهرداری، آموزشوپرورش و شرکتهای حملونقل میتوانند اطلاعات راننده، خودرو، مسیر و مبلغ را در سامانهای واحد ثبت کنند. این کار علاوه بر کنترل هزینه، امنیت دانشآموز و امکان پیگیری خانواده را افزایش میدهد.
مدارس دولتی نیز لازم است درباره همه دریافتها با والدین روشن سخن بگویند. کمک داوطلبانه زمانی معنا دارد که واقعاً داوطلبانه باشد و وضعیت تحصیلی دانشآموز به پرداخت آن گره نخورد. در عین حال، نمیتوان هزینه اداره مدرسه را نادیده گرفت. راهحل پایدار، تأمین سرانه واقعی و بهموقع مدارس و انتشار صورت ساده دخلوخرج است. وقتی خانواده بداند کمک او دقیقاً برای تعمیر کلاس، آبسردکن یا تجهیزات آموزشی هزینه میشود، اعتماد و مشارکت افزایش مییابد.
پویشهای مردمی تهیه کیف و نوشتافزار برای دانشآموزان کمبرخوردار، بخشی ارزشمند از فرهنگ همیاری ایرانیان است. این کمکها بهتر است با هماهنگی مدرسه و نهادهای محلی انجام شود تا نیاز واقعی شناسایی و کرامت خانواده حفظ شود. بسته یکسان و کاربردی، کارت خرید هدفمند و امکان انتخاب اندازه لباس یا نوع کالا، از توزیع نمایشی مؤثرتر است. مسجد، گروه جهادی، خیریه و بنگاه اقتصادی محلی میتوانند هرکدام بخشی از یک شبکه منظم حمایت باشند.
کاهش هزینه مهر، تنها وظیفه یک وزارتخانه نیست. وزارت صمت باید بازار و عرضه را سامان دهد، آموزشوپرورش دریافتهای مدرسه را شفاف کند، شهرداری بر سرویس نظارت داشته باشد و رسانه به خانواده اطلاعات مقایسهای بدهد. فروشگاهها نیز میتوانند بستههای اقتصادی واقعی، امکان تعویض کالای استفادهنشده و تخفیف برای خرید چندفرزندی ارائه کنند. سیاستهای حمایتی وقتی موفقاند که خانواده برای استفاده از آنها مجبور به طیکردن مسیر پیچیده نباشد.
آغاز سال تحصیلی باید با آرامش و امید همراه باشد، نه با اضطراب خرید. میتوان هزینهها را یکشبه حذف نکرد، اما میتوان آنها را پیشبینیپذیر، شفاف و منصفانه کرد. اگر تولیدکننده داخلی کالای باکیفیت بسازد، دستگاههای مسئول بازار را درست تنظیم کنند و کمکهای مردمی هدفمند شود، مهر همچنان ماه دانایی خواهد ماند؛ ماهی که هیچ دانشآموزی بهدلیل نداشتن کیف نو یا توان پرداخت یک هزینه جانبی، در حاشیه کلاس احساس تنهایی نکند.
علی عربی--روزنامه نگار
دیدگاه