جلگه ایران تشنه آبخیزداری / سرمایه های خاکی در محاصره فرسایش و بی تدبیری / بحران خاموش در آغوش خاک / فرسایش خاک؛ تهدید امنیت غذایی ایران

به گزارش اقتصادآینده نیوز، بحران منابع زیست محیطی ایران به آب و هوا محدود نمی شود. اگرچه سفره های آب زیرزمینی در بسیاری از مناطق کشور با افت شدید ذخایر مواجه شده اند و پدیده فرونشست زمین به تهدیدی جدی برای دشت های ایران تبدیل شده است، اگرچه آسمان کلانشهرها زیر فشار آلاینده هایی همچون سرب، گوگرد و ریزگردها تیره و تار شده و سلامت شهروندان را به مخاطره انداخته است، اما در این میان، فرسایش سرمایه های خاک نیز به عنوان بحرانی خاموش و نگران کننده، کمتر از آنچه شایسته است مورد توجه قرار گرفته است.

خاک، یکی از بنیادی ترین سرمایه های طبیعی هر سرزمین و بستر اصلی تولید محصولات کشاورزی، تامین امنیت غذایی و استمرار حیات اکوسیستم هاست. با این حال، بهره برداری غیرعلمی، تغییر کاربری اراضی، تخریب پوشش گیاهی، چرای بی رویه دام و روش های نادرست کشاورزی، زمینه فرسایش و کاهش کیفیت این منبع ارزشمند را فراهم کرده است. این روند در شرایطی ادامه دارد که شکل گیری خاک حاصلخیز به فرایندی طولانی و گاه چند صد ساله نیاز دارد، اما نابودی آن ممکن است در مدت زمانی کوتاه اتفاق بیفتد.

فرسایش خاک تنها به کاهش حاصلخیزی زمین های کشاورزی محدود نمی شود؛ این پدیده پیامدهای گسترده ای همچون کاهش تولید محصولات غذایی، افزایش رسوب گذاری در مخازن سدها، تشدید سیلاب ها و برهم خوردن تعادل طبیعی زیست بوم ها را به دنبال دارد. در واقع، هنگامی که پوشش گیاهی از بین می رود و خاک در برابر عوامل طبیعی و انسانی بی دفاع می ماند، بارندگی های شدید و وزش باد می توانند لایه حاصلخیز زمین را از بین ببرند و خسارت هایی جبران ناپذیر بر جای بگذارند.

در کشوری مانند ایران که بخش قابل توجهی از اراضی آن در مناطق خشک و نیمه خشک قرار دارد، حفاظت از خاک اهمیتی دوچندان پیدا می کند. کمبود بارندگی، خشکسالی های پی درپی و فشار فزاینده بر منابع طبیعی، ظرفیت بازسازی این سرمایه را محدود کرده است. از این رو، ادامه بهره برداری غیراصولی از زمین می تواند امنیت غذایی، پایداری کشاورزی و معیشت جوامع محلی را با مخاطرات جدی روبه رو کند. گزارش اقتصادآینده را در این زمینه می خوانید:

معاون وزارت جهاد کشاورزی با بیان اینکه میانگین فرسایش سالانه خاک در کشور ۱۶.۵ تن در هکتار برآورد شده است، گفت: میانگین فرسایش سالانه در کشورهای توسعه‌ یافته حدود سه تا پنج تن در هکتار است.

سید اسماعیل صالحی با اعلام این خبر گفت: میزان فرسایش در مناطق مختلف کشور متفاوت است. به عنوان مثال در استان‌هایی که از نظر توپوگرافی کوهستانی‌تر هستند، نرخ فرسایش ممکن است بیشتر باشد و در استان‌های مسطح‌تر، این نرخ کمتر است. وی با اشاره به مقایسه وضعیت ایران با کشورهای توسعه ‌یافته افزود: نرخ فرسایشی که اکنون در کشور داریم، رقم قابل توجهی است و واقعاً باید به سمت افزایش اقدامات پیشگیرانه و حفاظتی حرکت کنیم. چرا که این میزان در کشورهای توسعه ‌یافته بین سه تا پنج تن در هکتار است. او با اشاره به راهکارهای کاهش فرسایش خاک در عرصه‌های منابع طبیعی بیان کرد: در مناطقی که عرصه‌های منابع طبیعی داریم، باید به سمت عملیات آبخیزداری برویم، پوشش گیاهی را تقویت کنیم، دام مازاد را کاهش دهیم و مدیریت چرا و مرتع را اعمال کنیم.

معاون دفتر امور خاک کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی درباره اقدامات مورد نیاز در بخش کشاورزی نیز اظهار کرد: در مناطقی که کشاورزان در جهت شیب شخم و شیار می‌کنند، باید از طریق برگزاری کلاس‌های آموزشی، آگاهی لازم را به کشاورزان بدهیم تا در جهت شیب شخم و شیار نکنند، چراکه بارندگی می‌تواند موجب تشدید فرسایش شود. این موضوع در دستور کار ما قرار دارد و در سطح استان‌ها با کمک مدیران آب و خاک و مدیریت ترویج، موضوع فرهنگ ‌سازی و آموزش را دنبال می‌کنیم تا بتوانیم نرخ فرسایش خاک در کشور را کاهش دهیم.

معاون دفتر امور خاک کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی در ادامه با اشاره به شوری خاک به عنوان یکی دیگر از چالش‌های حوزه خاک کشور گفت: یکی از چالش‌هایی که اکنون با آن مواجه هستیم، بحث شوری خاک است که به صورت بی‌صدا و پرسرعت در خاک‌های کشور در حال گسترش است. وی تغییرات اقلیمی، آبیاری با آب‌های زیرزمینی و استفاده از آب‌های بی‌کیفیت را از عوامل مؤثر بر افزایش شوری خاک عنوان کرد و گفت: در برخی موارد با آب‌هایی آبیاری می‌کنیم که EC آنها بالاست و استفاده از این آب‌ها می‌تواند خاک کشاورزی را تحلیل برده و به سمت شوری ببرد.

صالحی بهره‌برداری بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی را نیز از عوامل مهم گسترش شوری در کشور دانست و مطرح کرد: این مسئله می‌تواند دلیل بسیار مهمی در جهت گسترش شوری در کشور باشد.

معاون دفتر امور خاک کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی با اشاره به قانون حفاظت از خاک اظهار کرد: کشور در دهه‌های گذشته در زمینه خاک قانون نداشت، اما در سال ۱۳۹۸ با تصویب قانون حفاظت از خاک توسط مجلس شورای اسلامی و ابلاغ آن، کشور صاحب قانون در زمینه خاک شد. وی بیان کرد: با ابلاغ این قوانین بالادستی، کشور صاحب قانون در زمینه خاک شده است و مسائلی که مربوط به تخریب یا آلودگی خاک است باید دقیقاً بر مبنای این قانون بررسی و با متخلفان برخورد شود.

معاون دفتر امور خاک کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی درباره تقسیم وظایف دستگاه‌ها در قانون حفاظت از خاک توضیح داد: قانون، موضوع تخریب خاک و آلودگی خاک را تفکیک کرده است. به این صورت که پیگیری تخریب خاک بر عهده وزارت جهاد کشاورزی و موضوع آلودگی خاک در حوزه سازمان حفاظت محیط زیست قرار گرفته است. وی در ادامه مطرح کرد: در سال ۱۴۰۲ آیین ‌نامه اجرایی قانون مصوب و ابلاغ شد و اکنون حدود سه سال از آن می‌گذرد. در این مدت نیز مکلف بودیم حدود ۱۷ دستورالعمل و شیوه‌نامه فنی را تهیه، تدوین، تصویب و ابلاغ کنیم. از این تعداد، تاکنون حدود ۱۰ دستورالعمل آماده شده و به مرور توسط وزیر ابلاغ می‌شود تا به عنوان سند بالادستی در اختیار کارشناسان قرار گیرد و کارشناسان بتوانند مسائل مربوط به تخریب یا آلودگی خاک را بر اساس آنها پیگیری و برای آنها تشکیل پرونده کنند.

وی مهمترین چالش اجرای قانون حفاظت از خاک را ناهماهنگی میان دستگاه‌های مسئول در حوزه خاک دانست و گفت: ما در کشور از نظر قانون، داده و اطلاعات، کارشناسان بخش تحقیقات و بخش دانشگاهی کمبودی نداریم، اما مشکلی که اکنون سر راه ما قرار دارد، ناهماهنگی میان دستگاه‌هایی است که در زمینه خاک مسئولیت دارند. این ناهماهنگی باعث شده هر دستگاه به صورت جزیره‌ای کار خود را انجام دهد و وقتی کارها جزیره‌ای می‌شود، مسائل، مشکلات و چالش‌ها روز به ‌روز بیشتر می‌شود.

به گزارش اقتصادآینده نیوز، مقابله با بحران فرسایش منابع محیط زیست نیازمند تغییر نگاه به خاک و عبور از رویکردهای کوتاه مدت در بهره برداری از منابع طبیعی است. اصلاح شیوه های کشاورزی، مدیریت اصولی مراتع، جلوگیری از تغییر کاربری های مخرب، توسعه پوشش گیاهی و اجرای برنامه های علمی حفاظت از خاک باید در اولویت سیاست گذاری های محیط زیستی قرار گیرد. حفاظت از منابع طبیعی زمانی معنا پیدا می کند که خاک، آب و هوا نه سرمایه هایی مستقل از یکدیگر، بلکه اجزای به هم پیوسته یک نظام حیاتی تلقی شوند. غفلت از هر یک از این عناصر، زنجیره ای از آسیب های محیط زیستی را رقم می زند. خاک ایران سرمایه ای تجدیدپذیر در کوتاه مدت نیست؛ از این رو، صیانت از آن ضرورتی انکارناپذیر برای حفظ توان تولیدی کشور و تضمین آینده نسل های بعدی به شمار می رود.

در همین راستا، یک نماینده مردم در مجلس شورای اسلامی گفت: ایران سالانه شاهد فرسایش حدود ۲ میلیارد متر مکعب خاک است که در مقایسه با میانگین جهانی زنگ خطری جدی محسوب می‌شود.

عباس صوفی با بیان اینکه عملکرد ما در حوزه آب، خاک و هوا مثبت نبوده است بر لزوم پذیرش این ضعف‌ها و برنامه‌ریزی فوری برای حل بحران‌های زیست‌محیطی و تقویت زنجیره ارزش اقتصادی تأکید کرد. وی با اشاره به اینکه کشور در حوزه‌های آب، خاک و هوا بد عمل کرده، تأکید کرد که این عملکرد نامطلوب امنیت غذایی را تهدید می‌کند.

او تأکید کرد که توسعه باید مبتنی بر عقلانیت و حفظ محیط زیست باشد تا از هدررفت منابع طبیعی جلوگیری شود و آینده‌ای بهتر برای کشور ساخته شود.

گزارش: سعیدرضا امیرآبادی