قم؛ نگین هنر کاشی هفت رنگ؛ کاشی‌هایی که در خدمت حرم اهل‌بیت(ع) نقش بستند

۰۷:۰۰ - ۰۲ مرداد ۱۴۰۵

باشگاه خبرنگاران جوان؛ زهره شعبانی -در هر گوشه از خاک قم، ردپایی از هزاران سال هنر نهفته است. از تپه‌ های باستانی صرم، قلی دوریش و خاوه گرفته تا قمرود، جایی که تکه‌ ای سفال منقوش به قدیمی‌ترین یوزپلنگ ایرانی کشف شد، همگی نشان از سابقه طولانی هنر صنایع دستی در این خطه دارند.  

 هنر کاشی هفت رنگ از صنایع دستی استان ، این جلوه ماندگار از ذوق و خلاقیت ایرانی-اسلامی، در شهر قم همواره جایگاه ویژه‌ای داشته است. برای بررسی ابعاد این هنر اصیل و چالش‌های پیش روی آن، پای صحبت‌های استاد احمد کبیری، هنرمند پیشکسوت و نام‌آشنای کاشی هفت رنگ قم نشستیم. تنها استاد کاری است که با وجود همه بی مهری هایی که نسبت به این هنر صورت گرفته است هنوز آتش کوره های کاشی پزی خود را خاموش نکرده است؛کارگاه آموزشی  در خیابان امام حسین(ع) این روزها میزبان هنرجویانی است که برای آموختن این هنر دیرینه گرد هم آمده‌اند.

مسیری که با عشق آغاز شد

استاد کبیری، متولد ۱۳۳۹ در محله چهل‌اختران قم، از کودکی با این هنر عجین شده است. او با اشاره به آغاز راه خود می‌گوید: هنر کاشی هفت‌رنگ را از کلاس سوم دبستان و در کارگاه پدرم شروع کردم. هنوز دبیرستان را تمام نکرده بودم که استادکار شدم و بعد از سربازی، کارگاه به نام من ثبت شد. این هنر در وجودم ریشه گرفت و با همه سختی‌ها، همچنان به آن عشق می‌ورزم و سعی در آموزش آن دارم.

 هفت رنگ یا بیشتر؟ رمزگشایی از نام این هنر اصیل

اما آیا نام «هفت رنگ» به معنای استفاده از تنها هفت رنگ است؟ استاد کبیری در پاسخ به این پرسش رایج، نکته‌ای جالب را بیان می‌کندکاشی هفت‌رنگ لزوماً هفت‌رنگ نیست. در بعضی کارها شاید از سه رنگ و در برخی نمونه‌ها حتی ۱۳ رنگ هم استفاده شود، اما این کاشی به هفت‌رنگ معروف شده است.

هنر انعکاس آیات نور بر روی کاشی

 استاد احمد کبیری، پیشکسوت بی‌نظیر هنر کاشی هفت‌رنگ، این هنر را نه یک صنعت، که زبان گویای عشق ایرانی می‌نامد و معتقد است هر نقش و رنگ روی کاشی، روایتی از باور، هویت و زیبایی جاودان این سرزمین است. از نگاه او، کاشی هفت‌رنگ تنها تزیین نیست، بلکه سند زنده‌ای از ذوق و ایمان هنرمندانی است که جان خود را در دل گل و رنگ نهاده‌اند تا مساجد، بازارها و کاخ‌های ایران برای همیشه، زمزمه‌گر فرهنگ و معنویت باشند.

 کاشی‌هایی که در خدمت حرم اهل‌بیت(ع) نقش بستند

این هنر اصیل که از اواخر دوره تیموری و اوایل صفویه رواج یافت، همواره در خدمت معماری مذهبی بوده است. استاد کبیری با افتخار از آثار خود می‌گوید: کاشی هفت‌رنگ مثل روضه‌خوانی می‌ماند؛ باید در خدمت مساجد، حسینیه‌ها و حرم اهل‌بیت(ع) باشد. سعادتی دارم که کاشی‌های بخشی از گلدسته حرم حضرت معصومه(س) پس از زلزله، کاشی‌های صحن امام هادی(ع) در کاظمین و نیز کاشی‌های مسجد جامع قم در کارگاه من ساخته و مرمت شده است.

 نگرانی از فراموشی هنر اصیل ایرانی

با وجود این پیشینه و آثار فاخر، استاد کبیری از دغدغه‌های فراوانی برای آینده این هنر سخن می‌گوید و کاهش تعداد هنرمندان این رشته را نگران‌کننده می‌داند. او دلیل اصلی این افول را در گذشته و عملکرد خود هنرمندان جستجو می‌کند: 
متأسفانه ما هنرمندان به جای پرداخت زکات علم که همان آموزش است، فوت و فن کار را یک راز دانستیم و به کسی آموزش ندادیم. به همین دلیل تصمیم گرفتم آموزشگاه کیمیای خاک را برای جبران این اشتباه و گسترش دوباره این هنر تأسیس کنم.

 تلاشی برای زنده نگه داشتن هنر

با این حال، مشکلات بر سر راه این استاد پیشکسوت کم نیست. او با اشاره به وضعیت آموزشگاهش می‌گوید:من این آموزشگاه را برای سودآوری تأسیس نکردم، بلکه نگرانم این هنر به فراموشی سپرده شود. برای من کافی است که هنرجوی من با آموزش این هنر به آرامش برسد، اما هزینه اجاره محل و مشکلات برای تبلیغات، کار را سخت کرده است.

گلایه از حمایت‌ها؛ فقط «احسنت» کافی نیست

او در ادامه به مشکلات معیشتی و حمایتی اشاره کرد و گفت: ما هنرمندان فقط احسنت و بارک‌الله می‌شنویم، اما گره کارمان با حمایت مادی و معنوی مسئولان گشوده می‌شود. به عنوان مثال، قانون بیمه هنرمندان نیاز به بازنگری دارد؛ چرا که من با وجود سال‌ها سابقه و ممتحن بودن در فنی‌وحرفه‌ای، مشمول بیمه هنرمندان نمی‌شوم و این جای سؤال دارد.

 از سفال ضدشوک تا ادامه‌دهندگان نسل جدید

با وجود تمام سختی‌ها، امید به آینده در گفتار این هنرمند پیشکسوت موج می‌زند. او از تلاش‌های پژوهشی خود برای ساخت سفال ضدشوک و نشکن سخن گفت و ابراز امیدواری کرد که با حمایت مسئولان، بتواند این محصول را به خط تولید برساند. او در پایان با اشاره به ادامه‌دهندگان راهش گفت: خوشبختانه پسرانم، عباس و محمد کبیری، که تحصیلکرده دانشگاه هم هستند، می‌توانند به خوبی خودم این هنر را ادامه دهند.

هنری که به حمایت مسئولان نیاز دارد

به نظر می‌رسد هنر کاشی هفت‌رنگ قم، با وجود تمام فراز و نشیب‌ها، همچنان با تلاش هنرمندان دلسوزی چون استاد احمد کبیری نفس می‌کشد و برای بقا و شکوفایی دوباره، چشم به حمایت مسئولان و توجه نسل جدید دارد.