قطعی و افت فشار آب در کرمان؛ فرونشست خودنمایی کرد

خبرگزاری مهر- گروه استان ها: شکستگی خط اصلی انتقال آب شهر کرمان در روزهای اخیر و قطعی و افت فشار آب در مناطق غرب و شرق این شهر، بار دیگر ارتباط مستقیم میان بحران فرونشست زمین و ناکامی زیرساخت‌های حیاتی را در برابر چشم شهروندان قرار داد.

مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان کرمان، علت این حادثه را نشست زمین در محل عبور خط انتقال آب اعلام کرد؛ زمینی که حدود سه تا چهار سانتی‌متر نشست کرده و 12 متر لوله را با خود پایین کشیده بود و همین جابه‌جایی ظریف، به ترک‌خوردگی و شکستگی لوله‌ای با قطر ۱۲۰۰ میلی‌متر و عمق کانال نزدیک به سه متر منجر شد.

نتیجه این اتفاق، اختلال در آبرسانی به بخش وسیعی از شهر بود که به گفته مسئولان، برای جبران آن بخشی از سهم آب شرق شهر به غرب هدایت شد و همین اقدام، افت فشار در دیگر مناطق را نیز به همراه آورد.

این حادثه، هرچند از سوی مسئولان شهر کرمان بی سابقه توصیف و در حدود 20 سال از عمر خط انتقال، سومین مورد شکستگی آن عنوان شده است.

فرونشست زمین در کرمان، یک هشدار علمی یا پیش‌بینی آینده نیست؛ پدیده‌ای است که اکنون زیرساخت‌های شهری را هدف گرفته و در قالب ترک‌خوردگی لوله‌ها، تخریب جاده‌ها و آسیب به خطوط انتقال انرژی، هزینه‌های مستقیم و روزمره‌ای بر زندگی شهروندان تحمیل می‌کند.

چرا زمین کرمان فرو می‌نشیند؟

دلیل این فرونشست را باید در سال‌ها برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی جستجو کرد و عامل اصلی این وضعیت، برداشت طولانی‌مدت و بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی است.

خشکسالی‌های پی‌درپی و الگوی نادرست کشت، به حفر هزاران چاه عمیق و نیمه‌عمیق انجامیده و ذخایر آبی زیرزمینی را به شدت تخلیه کرده است.

وقتی آب از منافذ خاک و لایه‌های زیرین خارج می‌شود، این فضاهای خالی فرو می‌ریزند و لایه‌های خاک و سنگ به هم فشرده می‌شوند؛ فرآیندی که برخلاف تصور عمومی، برگشت‌پذیر نیست و حتی با افزایش دوباره ذخایر آب، زمین لزوماً به وضعیت پیشین بازنمی‌گردد.

در دشت کرمان، این افت سطح آب چشمگیر بوده است. مطالعات نشان می‌دهد که متوسط افت سطح آب زیرزمینی در این دشت در بازه‌های زمانی مختلف، به ارقام قابل توجهی رسیده است و همین تخلیه مستمر، دلیل اصلی نشست زمین در دشت کرمان عنوان شده است.

فرونشستی که رکورد می‌زند

شدت این پدیده در استان کرمان به گونه‌ای است که آن را به یکی از بحرانی‌ترین مناطق کشور تبدیل کرده است.پ

بر اساس گزارش‌های سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، کرمان در شمار استان‌های دارای بیشترین شدت و گستردگی فرونشست قرار دارد.

نرخ نشست در دشت بهرمان به ۳۱ سانتی‌متر در سال رسیده و در بخش‌هایی از دشت‌های رفسنجان، انار، زرند و سیرجان، این نرخ بین ۳۰ تا ۴۰ سانتی‌متر در سال برآورد می‌شود؛ ارقامی که در مقایسه با استانداردهای جهانی، هشداردهنده و بی‌سابقه است.

این اعداد تنها روی کاغذ نیستند و در جنوب کرمان، شکاف‌های عمیق و طولی در زمین ایجاد شده و ترک‌ها تا نزدیکی خانه‌ها و باغ‌ها پیش رفته‌اند.

در مناطق شهری، همین نشست چندسانتی‌متری کافی است تا لوله‌های آب، فاضلاب و خطوط انتقال انرژی دچار شکستگی شوند و خدماتی که شهروندان به آن وابسته‌اند، مختل گردد.

مخاطرات پیش روی شهر کرمان

پیامدهای فرونشست برای شهر کرمان گسترده تر است.

نخستین و ملموس‌ترین لایه، آسیب به زیرساخت‌های شهری همچون ترک‌خوردن ساختمان‌ها، تخریب جاده‌ها، شکستگی خطوط آب و فاضلاب و اختلال در خطوط انتقال انرژی است.

آنچه در حادثه اخیر قطعی آب رخ داد، نمونه‌ای عینی از همین آسیب‌پذیری است.

لایه دوم، تهدید پایداری سکونتگاه‌ها و بافت شهری است و تداوم نشست زمین می‌تواند به تخریب تدریجی سازه‌ها و کاهش ایمنی ساختمان ها منجر شود و در بلندمدت، حتی موج‌های مهاجرت اجباری از مناطق آسیب‌دیده را به همراه داشته باشد.

لایه سوم، تهدید کشاورزی و امنیت غذایی است. دشت‌های اطراف کرمان که سال‌ها منبع تولید محصولات کشاورزی بوده‌اند، با نشست زمین و تغییر ساختار خاک، حاصلخیزی خود را از دست می‌دهند.

این وضعیت، معیشت کشاورزان و پایداری تولید در منطقه را با خطر جدی مواجه می‌کند و خطر برای آثار تاریخی و فرهنگی است.

همچنین فرونشست می‌تواند به بناهای تاریخی و محوطه‌های باستانی که در محدوده دشت‌های درگیر قرار دارند، آسیب‌های جبران‌ناپذیری وارد کند.

آنچه حادثه اخیر قطعی آب در کرمان نشان داد، این است که فرونشست زمین دیگر یک بحران زیست‌محیطی دور از زندگی روزمره کرمانی ها نیست، بلکه به یک تهدید مستقیم برای زیرساخت‌های حیاتی و امنیت شهری تبدیل شده است.

مدیریت اصولی منابع آب زیرزمینی، جلوگیری از برداشت‌های بی‌رویه، اصلاح الگوی کشت و حرکت به سمت فناوری‌های نوین آبیاری، از جمله راهکارهایی است که بارها از سوی کارشناسان و مسئولان مطرح شده است؛ اما تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد که بدون عزمی ملی و هماهنگ، این توصیه‌ها در حد توصیه باقی می‌مانند و زمین کرمان، آرام و بی‌صدا، به فروریختن زیر پای شهروندان ادامه خواهد داد.

در این خصوص با مهدی صفاری، استاد زمین‌شناسی و متخصص هیدروژئولوژی در کرمان، به گفتگو نشستیم.

صفاری، در ابتدای این گفتگو با اشاره به اینکه فرونشست زمین در کرمان یک روند تدریجی اما فزاینده است، اظهار داشت: آنچه امروز در برخی محلات شهر می‌بینیم، نتیجه سال‌ها فشار بر سفره‌های آب زیرزمینی است.

به گفته او، وقتی آب از لایه‌های زیرین خاک خارج می‌شود، این لایه‌ها که سال‌ها به کمک آب، فشرده و پایدار مانده بودند، تکیه‌گاه خود را از دست می‌دهند و فرو می‌ریزند که این فرآیند برخلاف تصور عمومی، برگشت‌پذیر نیست؛ حتی اگر بار دیگر آب به سفره بازگردد، زمین به وضعیت پیشین خود بازنمی‌گردد.

وی در پاسخ به این پرسش که ریشه اصلی این برداشت بی‌رویه کجاست، تصریح کرد: بیش از ۹۰ درصد مصارف آب زیرزمینی در استان به بخش کشاورزی اختصاص دارد و همین تمرکز، کرمان را به یکی از کانون‌های اصلی بحران تبدیل کرده است.

صفاری، به عامل دیگری نیز اشاره کرد که کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ توسعه صنعتی. به باور او، در دو دهه اخیر، فعالیت‌های معدنی و صنایع فرآوری، به‌ویژه فولاد، نیاز به آب را به شدت افزایش داده و فشار مضاعفی بر منابع زیرزمینی وارد کرده است.

او این ترکیب کشاورزی ناپایدار در کنار صنعتی که آب خود را از همان سفره‌های در حال تخلیه می‌گیرد را عامل تشدید بحران دانست.

زنگ خطر در دشت‌های اطراف

صفاری، در بخش دیگری از این گفتگو، نگاه خود را از شهر کرمان فراتر برد و هشدار داد: دشت‌های اطراف نیز در معرض خطر جدی هستند.

به گفته او، اطراف چالۀ اختیارآباد در شهرستان کرمان احتمال فرونشست ناگهانی وجود دارد و منطقه زنگی‌آباد نیز وضعیت مشابهی دارد.

او همچنین از خطر فرو چاله در جادۀ باغین به رفسنجان و محدوده‌ای از دشت خاتون‌آباد خبر داد.

صفاری، با اشاره به اینکه دشت وسیع جازموریان در جنوب استان نیز مستعد فرونشست است، تأکید کرد که این پدیده محدود به شهر کرمان نیست و کل استان را در بر می‌گیرد.

این استاد زمین‌شناسی در پاسخ به این پرسش که چرا با وجود هشدارهای مکرر، بحران همچنان تشدید می‌شود، اظهار داشت: مشکل اصلی، نبود اراده برای کاهش واقعی برداشت از سفره‌های زیرزمینی است.

به باور او، تا زمانی که مصرف آب، به‌ویژه در بخش کشاورزی، به طور جدی مدیریت نشود و سیاست‌های محدودکننده اجرا نگردد، هر اقدام دیگری در حد مسکن عمل می‌کند.

صفاری، با اشاره به اینکه زیر شهر کرمان ده‌ها رشته قنات تاریخی وجود دارد، خاطرنشان کرد: خشک شدن این قنات‌ها نیز به نوبه خود، رطوبت لایه‌های زیرین را کاهش داده و به تشدید نشست کمک کرده است.

خطراتی که فراتر از ترک‌های زمین است

وی مخاطرات فرونشست را فراتر از آسیب به ساختمان‌ها و خیابان‌ها دانست و گفت که این پدیده، زیرساخت‌های حیاتی مانند خطوط آب، فاضلاب، گاز و برق را نیز تهدید می‌کند.

به گفته او، نشست چند سانتی‌متری زمین می‌تواند به شکستگی لوله‌های اصلی منجر شود و خدماتی که شهروندان به آن وابسته‌اند را مختل کند.

او همچنین به خطر فرونشست برای بافت تاریخی شهر اشاره کرد و افزود: بناهای تاریخی و محوطه‌های باستانی که در محدوده‌های درگیر قرار دارند، در معرض آسیب‌های جبران‌ناپذیر هستند.

این استاد دانشگاه در پایان با تأکید بر اینکه فرونشست زمین یک «زلزله خاموش» است که آرام اما پیوسته پیش می‌رود، از مسئولان خواست که پیش از آنکه این بحران به نقطه بی‌بازگشت برسد، اقدامات عملی و قاطع برای مدیریت منابع آب، اصلاح الگوی کشت و کنترل برداشت‌های صنعتی را در دستور کار قرار دهند.

به باور او، تجربه سال‌های گذشته نشان داده که بدون عزمی ملی و هماهنگ، این بحران نه تنها متوقف نمی‌شود، بلکه هر ساله ابعاد تازه‌ای پیدا می‌کند و هزینه‌های جبران‌ناپذیری بر شهر و شهروندان تحمیل می‌کند.

اضافه برداشت از سفره های آب زیرزمینی

مدیرکل پیشین زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی استان کرمان نیز در گفتگویی با خبرنگار مهر، با استناد به بررسی‌های میدانی و داده‌های چندسال گذشته، تصویری از گستره و عمق این خطر در شهر کرمان ترسیم کرد که فراتر از یک هشدار ساده است.

علی رشیدی، با اشاره به اینکه در سال‌های نه‌چندان دور، مرکز استان کرمان از گزند فرونشست در امان بود، اظهار داشت: امروز وضعیت تغییر کرده و شهر کرمان نیز به‌طور جدی درگیر این پدیده شده است.

مدیرکل پیشین زمین‌شناسی کرمان در ادامه، به مناطقی اشاره کرد که در بررسی‌های میدانی، بیشترین آسیب را نشان داده‌اند.

از نگاه او، محور هفت‌باغ و جاده ماهان از جمله نقاطی هستند که نرخ فرونشست در آنها به بیش از ۱۳ سانتی‌متر در سال می‌رسد.

او همچنین از اختیارآباد، شهرک شهرداری و بخش‌هایی از محدوده هوانیروز به عنوان مناطقی یاد کرد که نشانه‌های نشست زمین در آنها مشاهده شده است.

رشیدی، تأکید کرد: این محدوده‌ها تنها بخشی از پهنه درگیر هستند و با ادامه روند فعلی، احتمال گسترش آسیب به سایر محلات شهر وجود دارد.

آنچه تحلیل رشیدی را از بسیاری از هشدارهای عمومی متمایز می‌کند، توجه او به نقش زیرساخت‌های شهری در تشدید این بحران است.

او با اشاره به تجربه شهرهایی مانند اصفهان و تهران، هشدار داد: اجرای پروژه فاضلاب در کرمان نیز می‌تواند به عاملی برای تسریع فرونشست تبدیل شود.

به باور او، هرگونه تغییر در مسیر و حجم آب‌های زیرزمینی، بدون مدیریت همزمان برداشت‌ها، می‌تواند تعادل شکننده لایه‌های خاک را بر هم بزند و نشست زمین را تشدید کند.

این نکته، فرونشست را از یک معضل صرفاً کشاورزی، به مسئله‌ای مرتبط با برنامه‌ریزی شهری و مدیریت منابع آب پیوند می‌زند.

رشیدی، در بخش دیگری از این گفتگو، نگاه خود را از شهر کرمان فراتر برد و تأکید کرد که تقریباً هیچ دشتی در استان کرمان نیست که درگیر فرونشست نباشد.

او با استناد به داده‌های سازمان نقشه‌برداری کشور، اعلام کرد که بیشترین نرخ فرونشست در میان کلانشهرهای ایران به کرمان تعلق دارد و ریشه این بحران، اضافه‌برداشت سالانه حدود یک میلیارد مترمکعب آب از سفره‌های زیرزمینی استان است.

به گفته او، دشت‌های جنوبی مانند عنبرآباد، فاریاب و ارزوئیه نرخ‌هایی تا ۱۸ سانتی‌متر در سال را تجربه می‌کنند و دشت‌های شمالی مانند رفسنجان، زرند و سیرجان نیز سابقه‌ای طولانی از نشست زمین دارند.

این کارشناس زمین‌شناسی با تأکید بر اینکه فرونشست یک «زلزله خاموش» است که آرام و بی‌صدا پیش می‌رود، از مسئولان خواست که پیش از رسیدن به نقطه بی‌بازگشت، اقدامات عملی و قاطع برای کنترل برداشت از سفره‌های آب زیرزمینی، اصلاح الگوی کشت و مدیریت یکپارچه منابع آب را در دستور کار قرار دهند.

به باور او، تجربه سال‌های گذشته نشان داده که بدون عزمی هماهنگ و ملی، این بحران نه تنها متوقف نمی‌شود، بلکه هر ساله ابعاد تازه‌ای پیدا می‌کند و هزینه‌های جبران‌ناپذیری بر شهر و شهروندان تحمیل می‌کند.

وجود قنات های قدیمی در زیر سطح شهر کرمان و خالی شدن آنها از آب و فرو نشست این قنات ها از یک سو و ساختار قیفی شکل زیر شهر کرمان و عدم جذب آب در این شهر موجب شده است ساختار زمین در کرمان سست تر شود.